Revolucioni i Arsyes

Fragment i shkëputur nga libri “In the Minds of Men – Darwin and the New World Order”, kapitulli i 1, Revelation, Reason, and Revolution, me autor Ian T. Taylor, TFE Publishing, Canada, 2003 [version elektronik].

Renesanca1 solli një numër njerëzish të arsimuar, të pakënaqur me mësimet ortodokse të bazuara në Shpalljen biblike, e cila ishte përzier me tradita dhe papat të korruptuar. Ishte krejtësisht e natyrshme që nga kjo gjendje të shpërthente një skepticizëm i hapur, i atillë çfarë vërehej te mendimtarët e lirë si Voltaire dhe Rousseau. Kërkimi i të vërtetës i bëri këta njerëz t’ia kthenin shpinën shpalljes hyjnore dhe t’i rrekeshin arsyes sipas mësimeve të autorëve klasik grekë dhe romakë. Në këtë periudhë, veçanërisht admiroheshin grekët; po ashtu u përpunuan pikëpamjet socialiste të Platonit, madje edhe arkitektura e kësaj periudhe reflekton admirimin e klasicizmit grek. Zbulimi i ligjeve të mëdha të universit, nëpërmjet disiplinave shkencore, u dha vulë botëkuptimeve se i tërë realiteti shkonte rreptësishtë konform atyre ligjeve, dhe të kuptuarit dhe zbulimi i ligjeve të tjera përmes shkencës ishte një premtim i sigurt drejt pushtetit. Veç kësaj, në një univers me ligje të tilla nuk kishte më vend për intervenim hyjnor. Nëpërmjet diturisë, njeriu tanimë shihej të kishte fituar lirinë për t’u bërë zot i fatit të vet. Pra, Renesanca shënon fillimin e shkencës moderne dhe fillimin e humanizmit sekular2.

Nuk lypset kushedi sa dituri për të parë se pushtetet në shoqëritë njerëzore marrin forma të piramidës ku mendësia e masave të gjëra pasqyron, në masë të madhe, atë që është në maje. Në fakt, ndryshe nga siç rëndom mendohet, qeveritë moderne janë të ndërtuara sipas këtij modeli, ku në maje të piramidës është zakonisht një prijës kukull që përfaqëson zotëruesit e padukshëm të pushtetit fill nën të. Ta kontrollosh majën do të thotë ta kontrollosh popullin. Renesanca polli një grusht idealistësh me ëndrra utopike, dhe, përderisa bëheshin përpjekje për ta shtrirë ndikimin e tyre në strukturat më të larta pushtetmbajtëse të Anglisë, pushteti i kishës Romake dhe fisnikëria e Francës ishin mjaft mirë të fortifikuara për t’u përmbysur vetëm nëpërmjet një komploti të fshehtë. Në Angli, qasja intelektuale, e cila operonte në një mjedis të Revolucionit Industrial, u dëshmua të ishte më e suksesshme. Por, u desh të kalonte tërë shekulli i nëntëmbëdhjetë dhe një pjesë e shekullit të njëzet për ta ndryshuar mendësinë e shumicës së popullatës për ta pranuar rendin e ri shoqëror. Në Francë, aty kah fundi i shekullit të tetëmbëdhjetë, u deshën të ndërmerreshin masa më radikale: revolucioni nga populli shihej të ishte mjeti më i shpejtë për t’u arritur qëllimi fisnik, ndërsa gjakderdhja s’ishte tjetër veçse një çmim i vogël që duhej paguar. Besohej se Utopia do të bëhej realitet brenda disa muajve, posa rrotat e revolucionit të viheshin në lëvizje3.

Rëndom thuhet se mungesa e grurit ndezi rebelimin e popullit i cili kishte qenë i shtypur për një kohë të gjatë nga fisnikët dhe kleri i korruptuar. Mirëpo, shumë autorë kanë vënë re, duke dhënë argumente të shumta në mbështetje të këtij pohimi, se prapa Revolucionit francez qëndronin disa shkaqe të tjera. Lord Acton, në librin e tij Essays on the French Revolution, shkruan:

“Tmerri i Revolucionit francez nuk janë trazirat, por projektimi i tij. Dëshmitë e një organizimi të përllogaritur na shfaqen përtej tymit dhe zjarrit. Projektuesit mbesin me ngulm të fshehur dhe të maskuar, por që nga fillimi prania e tyre është larg çdo dyshimi.” (Reed 1978, 136).

S’do të ishte me vend që këtu të shpaloseshin të gjitha detajet, siç janë, për shembull, intrigat mbrapa mungesës së grurit. Mirëpo, revolucioni ku humbën jetën mijëra njerëz jo vetëm gjatë trazirave, por edhe si pasojë e Regjimit të Terrorit, të legjitimuar nga jakobinët, bëri që mbreti dhe kisha të rrëzoheshin nga pushteti dhe shteti i ri socialist të shpallej republikë. Shteti i Francës e hoqi sundimin sipas shpalljes hyjnore, pavarësisht sa i parëndësishëm shihej të ishte ai, duke e rrëzuar mbretin e tyre të emëruar hyjnisht në pushtet. Në vend të mbretit, revolucionarët zgjodhën një komitet të pafesh për të qeverisur sipas arsyes njerëzore. Historiani Walter Scott na tregon sesi e tërë kjo u përcoll me një spektakël publik:

“Në vitin 1793, Asambleja Legjislative braktisi njëzëri besimin dhe adhurimin e perëndisë. Mandej, Konventa Kombëtare, qeveria e asaj kohe, organizoi një kortezh duke vënë në skenë një vagon të madh ku ishte vendosur Perëndesha e Arsyes, e cila në përgjithësi njihej si Demoiselle Candeille, një valltare nga opera, me pamje të lezetshme, por me karakter të dyshimtë, e cila parakaloi prej sallës së kuvendit deri te katedralja e Notre Dame. Aty, ajo u vu si perëndi, duke u ngritur në altarin e lartë për t’u përnderuar prej të gjithë të pranishmëve. Pastaj, pasoi djegia publike e Biblës, dhe i tërë skenari u përsërit disa herë në mbarë vendin.” (Scott 1827, 2:306).

Pothuaj brenda natës, Franca, nëpërmjet mjeteve të pandershme, kaloi prej Katolicizmit Romak në ateizëm dhe në idhujtari pagane. Disa që e kishin kuptuar se Shpallja hyjnore ishte mënyrë e sigurt drejt të vërtetës, siç ishte Lutheri, u dëbuan në ekzil e disa në varre. Parë nga jashtë, një grusht idealistësh, të cilët besonin se arsyeja njerëzore ishte rrugë drejt Utopisë, dolën të ishin plotësisht fitimtarë. Pasi u bënë ndryshime radikale në rendin shoqëror, u erdh koha edhe ndryshimeve tjera radikale: matjet dhe peshimet tradicionale u zëvendësuan me sistem metrik i nisi të bartej prej një vendi në tjetrin, krah për krah me socializmin. Pati madje përpjekje serioze për ta bërë ditën dhjetë orë dhe javën dhjetë ditë4, mirëpo, fatmirësisht për njerëzimin mbarë, francezi i përvuajtur e refuzoi këtë, dhe një gjë e tillë asnjëherë nuk gjeti përdorim të gjerë.

Megjithatë, fitorja socialiste qe shumë jetëshkurtër, dhe më 1815 monarkia u rikthye në pushtet edhe për disa vite. Ndërkohë, kisha Romake e rimori veten e saj, ndonëse me pushtet më të cunguar. Që nga dita famëkeqe e vitit 1793, kur pushteti sipas arsyes njerëzore e zëvendësoi pushtetin sipas Shpalljes hyjnore, Franca iu nënshtrua një klime të pasigurt politike, ku çdonjëra republikë e rrëzonte tjetrën, duke rrëshqitur kështu gjithherë e më shumë kah e majta. Eksperimenti utopik, i cili filloi me dhunë, nuk ka korrur ndonjë sukses të dukshëm. Objektivi kryesor i çdo revolucioni është të sjellë lumturi universale, ashtu siç në parimet e revolucionarëve francezë proklamohej botërisht liria, barazia dhe vëllazëria. Frytet e veprave të tyre, që s’janë aspak për t’u lakmuar, i shohim mbas afro dyqind vitesh. Prej lirisë, s’ka mbetur asgjë; barazisë vështirë se do t’ia gjesh ndonjë tragë; kurse vëllazëria s’ka pasur asnjëherë ndonjë gjurmë. Pavarësisht këtij realiteti dhe dëshpërimit nga zhvillimi industrial të atij kombi përgjatë shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe një pjese të shekullit njëzet, ideali socialist do të përhapej në tërë Evropën dhe, në vigjilje të tij, do ta përmbyste përfundimisht pushtetin e klerit.

Përktheu: Visar Zeka


Fundnota:

1.Shënim i Përkthyesit – Autori nga kapitulli i njëjtë në nënkapitullin Renaissance përvijon si më poshtë:

“Renesancë në kuptimin etimologjik do të thotë “i lindur përsëri”. Fjalori i Websterit e definon atë si lëvizje tranzicionale të Evropës, ndërmjet Periudhës së Errët dhe kohëve moderne, që kishte filluar në shekullin e katërmbëdhjetë në Itali për të vazhduar më pas në shekullin e shtatëmbëdhjetë, duke shtuar se kjo periudhë “shquhet me ringjalljen humaniste të ndikimit klasik, që shprehej në lulëzimin e artit dhe letërsisë dhe me fillimin e shkencës moderne”. Kjo është e vërtetë, por është gjysma e tregimit – gjysma humaniste. Shpikja e shtypshkronjës në vitin 1465 shkaktoi Renesancën. Në pjesën më të madhe, nëpërmjet shtypshkronjës, bëheshin kopje të veprave greke dhe Biblës, ndonëse, siç pritet, kishte edhe dëshmi të biznesit të vogël në pornografi. Veprat greke u përkthyen në gjuhën latine për dijetarët, ndërsa Bibla filloi të përkthehej në gjuhët lokale për popullin e thjeshtë. Veprat greke risollën pak dituri pozitive, mirëpo kjo hijezohej nga gabimet e rënda shkencore të Aristotelit dhe të Galenit dhe nga praktikat e errëta të diabolizmit nga autorët si Hermes Trismegistus. Bibla, në anën tjetër, solli rigjallërim spiritual, një eksod prej kishës së vjetër Latine, por edhe përçarje në botën e krishtere. Shkenca moderne u ngrit nga ky sfond. Sipas pikëpamjeve tradicionale, shkenca moderne u avansua nëpërmjet veprave të mendimtarëve humanistë, mirëpo, parë nga afër, vërejmë se zbulimet e mëdha ishin bërë nga burra që ia kishin pasur frikën Zotit e jo nga humanistët. Ligjet e mëdha të lëvizjeve, termodinamika dhe dukuritë elektrike kanë origjinën e tyre në Anglinë dhe Gjermaninë protestante, pa përjashtuar edhe Francën katolike, që dha disa kontribute domethënëse. Aty kah fundi i Renesancës, mendimtarët humanist, siç ishin Voltaire dhe Rousseau në Francë dhe Locke, Hume dhe Mill në Angli, e shihnin religjionin si rrënjë të problemeve njerëzore dhe filluan ta projektonin një utopi socialiste pa priftë dhe pa mbretër. Edhe këtu shtypshkronja luajti një rol të madh duke shpërndarë doktrinat humaniste të Voltaire, i cili haptazi i përqeshte të gjitha autoritetet, si ato sekulare, si ato fetare, duke e tunduar kështu opinionin publik nëpërmjet artikujve të tij në përmbledhjen e njohur Encyclopédie të Diderotit. Mirëpo, më herët një humanist tjetër (Francis Bacon) nga kisha protestante e Anglisë do t’i shtronte jo vetëm idealet e Utopisë, por do ta farkonte edhe metodën shkencore, të cilën e përdorim sot e asaj dite.”

Më tej, në poshtëshënimin 18, nga i njëjti nënkapitull, autori vazhdon:

“Shtypshkronja e Gutenbergut u shpik në vitin 1460, dhe shtypi u “komercializua” më 1480. Teksti i parë biblik i shtypur ishte Pesëlibërshi në hebraishte në Bolonjë në vitin 1482. Diku në vitin 1497, u zhvillua edhe një biznes i vogël i “pornografisë”. Sipas shënimeve historike, Savonarola (një prift), gjatë festës religjioze të Firences, e nisi praktikën e grumbullimit dhe djegies së “suvenirëve të poshtërsisë”, kartelave, zareve, fotografive të zhveshura, dhe librave si Decameron. Për pasojë, Savonarola u dogj në turrë drurësh nga një turmë njerëzish fanatikë po atë vit.”

Kurse në lidhje me Hermes Trismegitus, në poshtëshënimin 19 autori thotë:

“Hermes Trismegitus importoi nga Egjipti i lashtë një filozofi sipas së cilës ekziston një harmoni dhe përputhje midis të gjitha manifestimeve në univers – ciklimit të planetëve, rrymave të tokës, rritjes së bimësisë, dhe jetës së kafshëve dhe të njerëzve. Mendohej se zbulimi i periodicitetit në natyrë tregonte disa proporcione të caktuara të ishin ne harmoni dhe nën kontrollin hyjnor të muzikës universale. Këto proporcione shpien në “gjeometri të shenjtë” që përdorej nga arkitektët grekë ashtu që tempujt e tyre do të rrezatonin format e jetës së universit, ndaj dhe jeta do të përmirësohej. Disa prej “praktikave të errëta” përfshinin edhe muzikën e bazuar në harmonitë që konstruktoheshin nga “proporcionet e shenjta” për të arritur deri te njohja e sekreteve të universit.”

2.Shënim i përkthyesit – shih artikullin “Humanizmi Sekular”

3.Shënim i Përkthyesit – Ferrucio Gattuso në analizën “Besimi i verbër tek arsyeja prodhon monstra” shkruan:

“Kurthi, siç e ka treguar historia, qëndron pikërisht në këtë “shkronjë të madhe”: kur arsyeja bëhet Arsye. Pra, kur besimi në organizimin racional të shoqërisë transformohet në një kult “fetar” dhe e çon njeriun te mbretëria verbuese e Utopisë. Një kontradiktë në terma, ajo e arsyes së bërë utopi, duke qenë se, para së gjithash, eliminohet një prej instrumenteve më efikase dhe, nëse duam, më fisnikë të arsyes – dyshimi. Nëse, siç thonë, “gjumi i arsyes prodhon monstra”, është gjithashtu e vërtetë që edhe vetë arsyeja mund të prodhojë monstra. Faqet e historisë së njeriut rrëfejnë pikërisht këtë të vërtetë të hidhur, shpesh herë të mohuar, të papranuar, e ndjerë si skandaloze në një shoqëri – e jona – e dhënë pas kultit të shkencës dhe teknologjisë, bijat e dashura të arsyes. E kaluara jonë e afërt – ‘900 – është shenjuar me ngjyrën e kuqe të gjakut nga dy utopitë racionaliste që janë pjesë të pranuara ose të sprapsura të Iluminizmit – komunizmi dhe nazizmi. Miliona të vdekur, të bërë shoshë prej një ëndrre të pamundur: ndryshimin e natyrës njerëzore duke ndërtuar themelet për një shoqëri të re. Racizmi biologjik dhe ai i klasës së nazizmit dhe i komunizmit, megjithatë, nuk janë argument i këtij rrëfimi. Shikimin, në këtë rast, duhet hedhur më mbrapa: në atë periudhë të veçantë të historisë njerëzore perëndimore, kur arsyeja u “vesh” me atë shkronjën e madhe, të rrezikshme, në sezonin që fillimisht pa të thirret e më pas të realizohet fundi i regjimit të lashtë dhe agimi i Revolucionit francez. Dhe kjo s’do të thotë se duhet të mohohen arritjet e Iluminizmit dhe të Revolucionit francez: fundi i absolutizmit monarkik, shpallja e të drejtave individuale të barazisë dhe lirisë, janë në themelet e shoqërisë sonë demokratike perëndimore. Megjithatë, ajo që shfaqet e padyshimtë në historiografinë tonë europiane, është shenjtërimi i “mitit francez” (në dëm të dy revolucioneve të tjerë me më pak skelete në sirtarë, atyre anglo-saksonë, “revolucioni i lavdishëm” i shekullit XVII, dhe ai amerikan), që dërguan në harresë të vërtetën e teprimeve dhe të marrëzive që lindën prej mitit barazitist dhe racionalist.”

Vazhdon tutje Gattuso:

“Në sezonin para Revolucionit, Franca u pushtua nga një letërsi utopiste: pamflete, novela, romane (disa me firmat autoritare të Volterit dhe Rusosë) binin si breshër në qytete dhe fshatra. Një prej rezultateve – edhe sot i gjallë në mitin e botës së tretë dhe “alternativ” ndaj sistemit perëndimor – ishte krijimi i një personazhi tëveçantë: i ashtuquajturi “i egri i mirë”. Moda në sallonet parizienë ishte ajo e lartësimit të “gjendjes së natyrës”: “Lumenj me lotë – shkruan Rino Camilleri tek libri i tij “Monstrat e arsyes” – derdheshin mbi dashuritë e bareshave dhe filozofëve, të ndihmuar nga fshatarë të moshuar që rrezatonin mençuri. Këtyre leximeve u shtoheshin rrëfimet e udhëtimeve të pabëra ndonjëherë mes polinezëve të imagjinuar, zakonisht të lumtur, sepse ishin në gjendjen e pastër të natyrës. Pra, pa pronë private dhe me grat të përbashkëta”.

Me pas, ai shton:

“Që përpara “Kontratës sociale” të Rusosë, ishin të tjerë, sot të panjohur bestsellerat revolucionarë: rrëfime skandaloze mbi orgji të vërteta apo të imagjinuara të oborrit, në të cilat Luigji XV ishte një maniak seksual, Luigji XVI një impotent, Mari Antoneta një nimfomane, policia federale rrëmbente fëmijët, e kështu me radhë. Një letërsi kjo që, sa më shumë që censurohej prej pushtetit, aq më shumë shitej, pavarësisht mungesës apo shumëllojshmërisë të akuzave që përmbante. Një vepër e njohur për kohën ishte “Testamenti” i Jean Meslier, që u shpërnda në Francë rreth vitit 1773. Titulli lindi nga fakti se autori i veprës, në kohën e shpërndarjes së saj, ishte i vdekur: vrau veten në moshën 55 vjeçare. “Testamenti” ishte një letër nga fetari shkruar besimtarëve të tij. Ajo përmbante zbulime që në jetë njeriu nuk do të arrinte t’i bënte asnjëherë: jo për arsye censure (në Francë në atë kohë qarkullonin vepra shumë më të guximshme se kjo), por për shkak të frikës nga vetë komuniteti i tij. Është e pabesueshme, por në qendër të vepërës është urrejtja ndaj fesë, që konsiderohet përgjegjëse për të gjithë të këqiat e botës. Pastaj, ndër të gjithë fetë te krishterimi Meslier identifikon fenë më të keqe dhe më absurde, e cila ka bërë hyjni “një të çmendur, një të marrë, një fanatik të trishtë”. Meslier përpiqet t’ua ilustrojë lexuesve të tij perfeksionin në një botë ku feja ishte eleminuar tërësisht. Dy institucione të dëmshëm për njeriun – prona private dhe martesa – nuk do të kishin lindur në këtë lloj bote. Meslier kërkon eleminimin e pronës private, vënien në dispozicion të bashkësisë së çdo malli që prodhon lumturinë e qenies njerëzore. Sa për martesën, burra dhe gra munden dhe duhet të çiftëzohen sipas një gjykimi të thjeshtë estetik dhe të ndahen me po këtë lehtësi. Disa ekstrakte të “Testamentit” përfunduan në duart e Volterit, i cili ishte entuziast, dhe rekomandoi shpërndarjen e tij, duke qenë se libri i Meslier do të kish qenë i dobishëm për të “formuar të rinjtë”. Volteri ishte botuesi i parë i “Testamentit”, edhe pse preferoi t’i censuronte pasazhet më të dhunshme kundër fesë. Falë ndërhyrjes së filozofit të zellshëm, teksti u shndërrua në një prej boshteve të kulturës franceze të asaj periudhe, aq sa në vitin 1793 – në kulmin e Terrorit dhe gjatë procesit të pamëshirshëm të çkrishterimit – intelektuali Anarcharsis Clootz (“i cili pëlqente të vetëquhej armiku personal i Krishtit”) hodhi propozimin që, me dëshirën e Robespierrit të pakorruptueshëm, të ngrihej në Tempullin e Arsyes një statujë e Meslierit. Megjithatë, akuza e ashpër kundër fesë që përmbante “Testamenti” frikësoi vetë jakobinët, të cilët e dinin mirë se një farë frymëzimi fetar ishte i nevojshëm për të qeverisur masat. Në fakt, Robespierri me shokë krijuan kultin e Qenies Supreme me liturgji të caktuara. Teksti i Meslier, pra, ishte një “bibël utopiste”, që shenjoi me zjarr imagjinatën kolektive të kohës dhe u ngulit përsosmërisht në historinë e asaj letërsie të veçantë e cila, nga “Republika” e Platonit e këtej, kërkonte lumturinë e njerëzve në heqjen e pronës private, nëbarazinë, në bashkësinë e marrëdhënieve seksuale dhe në qeverinë që i besohet “të diturve”.

4.Java shtatë ditëshe, që ngushtësisht identifikohet me kapitullin e parë të Zanafillës, ka qenë gjithherë halë në sy për qeveritë ateiste. Qeveria e Francës më 1793, ajo e Rusisë më 1918, dhe ajo e Shiri Lankës gjatë viteve 1960, të gjitha tentuan, por dështuan, për ta ndryshuar numrin e ditëve të javës.

 

 

Advertisements